Functioneel Neurologisch Syndroom (FNS) en Somatisch Symptoom Disorder (SSD)

FNS en SSD: echte klachten, verschillende diagnoses

Patiënten met langdurige lichamelijke of neurologische klachten voelen zich helaas regelmatig onvoldoende gehoord. Wanneer onderzoeken geen volledige verklaring opleveren, kan ten onrechte de indruk ontstaan dat de klachten “psychisch”, “ingebeeld” of “niet echt” zijn.

Dat is onjuist. FNS en SSD zijn erkende diagnoses, maar mogen nooit als gemakkelijk restetiket worden gebruikt. Een diagnose hoort het begin te zijn van uitleg, begeleiding en behandeling, niet het einde van de medische ondersteuning.

Wat is FNS?

FNS staat voor Functionele Neurologische Stoornis.

Bij FNS functioneert de neurologische aansturing anders, waardoor echte neurologische symptomen kunnen ontstaan, zoals:

• Krachtsverlies of verlamming;
• Tremoren, schokken of andere bewegingsstoornissen;
• Loop- en evenwichtsproblemen;
• Gevoelsveranderingen;
• Problemen met spreken, zien of slikken;
• Functionele aanvallen;
• Cognitieve klachten.

FNS wordt niet alleen vastgesteld omdat een MRI, EMG of bloedonderzoek geen afwijking laat zien. De neuroloog moet positieve klinisch-neurologische kenmerken vinden die specifiek bij FNS passen, zoals herkenbare variatie, afleidbaarheid of inconsistentie tijdens bepaalde onderzoekstaken. De actuele Nederlandse richtlijn benadrukt uitdrukkelijk dat FNS geen uitsluitingsdiagnose is. 

Een psychotrauma, stressfactor, angststoornis of depressie kan aanwezig zijn en de klachten beïnvloeden, maar is niet noodzakelijk om FNS vast te stellen.

Wat is SSD?

SSD staat voor Somatisch-symptoomstoornis (Somatic Symptom Disorder).

Bij SSD heeft de patiënt één of meer lichamelijke klachten die veel lijdensdruk of beperkingen veroorzaken. Daarnaast is er sprake van een aanhoudende en disproportionele reactie op deze klachten, bijvoorbeeld:

• Voortdurend piekeren over de gezondheid;
• Sterke angst dat er een ernstige ziekte aanwezig is;
• Catastroferende gedachten over lichamelijke signalen;
• Buitensporig veel tijd en energie besteden aan controles en symptomen;
• Ernstige beperkingen die mede door deze preoccupatie worden onderhouden.

De lichamelijke klachten kunnen medisch onverklaard zijn, maar dat hoeft niet. Iemand met bijvoorbeeld een aantoonbare neurologische, endocriene of inflammatoire aandoening kan óók SSD hebben. De diagnose draait dus niet om de vraag of de symptomen “echt” zijn, maar om de mate waarin gedachten, emoties en gedrag rond de klachten disproportioneel en ontregelend zijn geworden. 

Beide diagnoses kunnen samengaan met:

• Pijn en vermoeidheid;
• Duizeligheid en cognitieve klachten;
• Beperkingen in werk en dagelijks functioneren;
• Slaapstoornissen;
• Angst, somberheid of overprikkeling;
• Eerdere lichamelijke ziekte, letsel of belastende gebeurtenissen.

De aanwezigheid van overlap betekent echter niet dat iedere patiënt met FNS automatisch SSD heeft, of andersom.

Wat mag een patiënt na de diagnose verwachten?

Een zorgvuldig gestelde diagnose moet worden gevolgd door:

1. Een begrijpelijke uitleg
   De arts legt uit welke criteria en onderzoeksbevindingen tot de diagnose hebben geleid.
2. Adequate somatische beoordeling
   Relevante neurologische, internistische, endocriene, metabole, toxische en medicamenteuze oorzaken worden gericht overwogen. Niet ieder denkbaar onderzoek is altijd nodig, maar de differentiaaldiagnose moet medisch zorgvuldig zijn.
3. Bespreking van comorbiditeit
   FNS en SSD sluiten andere aandoeningen niet uit. Een patiënt kan gelijktijdig een neurologische, somatische of psychiatrische aandoening hebben.
4. Een individueel behandelplan
   Afhankelijk van de klachten kan dit bestaan uit gespecialiseerde fysiotherapie of oefentherapie, ergotherapie, logopedie, psycho-educatie, psychologische begeleiding en behandeling van bijkomende aandoeningen. De Nederlandse richtlijn adviseert een interdisciplinaire benadering. 
5. Follow-up en herbeoordeling
   Bij nieuwe, progressieve of duidelijk veranderde klachten moet opnieuw worden beoordeeld of aanvullende diagnostiek nodig is. Een eerdere diagnose FNS of SSD mag nieuwe medische beoordeling niet blokkeren.

Wat FNS en SSD nadrukkelijk niet betekenen

Deze diagnoses betekenen niet dat:

• De patiënt de symptomen verzint;
• De klachten vrijwillig worden veroorzaakt;
• Alle symptomen uitsluitend psychisch zijn;
• Verder medisch nadenken niet meer nodig is;
• Behandeling niet mogelijk of niet noodzakelijk is;
• Iedere onverklaarde lichamelijke klacht automatisch FNS of SSD is.

Een treffende kernboodschap voor patiënten is:

“Uw klachten zijn werkelijk en verdienen serieuze aandacht. FNS en SSD zijn verschillende, soms overlappende diagnoses. Beide vragen om een zorgvuldige onderbouwing, begrijpelijke uitleg, passende behandeling en blijvende aandacht voor eventuele andere medische aandoeningen.”